काठमाडौं । प्रधानमन्त्री त्रिदेशीय कपको पहिलो खेलमा नेपालसँग हार बेहोरेपछि पत्रकार सम्मेलनमा उपस्थित लाओसका प्रशिक्षक माइकल वाइसले दशरथ रंगशालाको मैदानको आलोचना गरे । ‘सतह नमिलेको मैदानमा नेपालले दुई गोल गर्यो र जित्यो,’ वाइसले दिएको प्रतिक्रिया थियो ।
नेपालको सबैभन्दा पुरानो रंगशालाको मैदानको आलोचना गर्ने वाइस पहिलो विदेशी प्रशिक्षक होइनन् । सेप्टेम्बर, २०२१ मा भारतका प्रशिक्षक इगोर स्टिमचले पनि दशरथ रंगशालाको मैदानलाई असाध्यै खराब रहेको बताएका थिए ।
मैदानको आलोचना अहिले आएर मात्र भएको होइन । अलोचनाको इतिहास गहिरो छ । अक्टोबर, २००९ मा काठमाडौँमा एएफसी अन्डर-१९ च्याम्पियनसिप भइरहँदा किर्गिस्तानका प्रशिक्षक भ्लादिमिरले पनि दशरथ रंगशालाको मैदान असाध्यै खराब रहेको बताएका थिए ।
त्यसको ठ्याक्कै सात वर्षअघि दशरथ रंगशालामै सानमिगेल अन्तर्राष्ट्रिय आमन्त्रण नकआउट फुटबल प्रतियोगिता भएको थियो । त्यसबेला भारतीय क्लब इस्ट बंगालका प्रशिक्षक सुभाष भौमिकले यस्तो टिप्पणी गरेका थिए, ‘यो मैदान कुनै कोणबाट खेल्न लायकको छैन ।’
![](https://kheladi.com/uploads/media/2023/03/31/170281680253592.jpeg)
आलोचना पाहुना टिमका प्रशिक्षकले मात्र होइन, नेपाली टिमकै प्रशिक्षकले पनि गरेका छन् । सन् २०११-२०१२ मा नेपाली टिम सम्हालेका ग्राहम रोबर्ट्सले पनि दशरथ रंगशालाको मैदानको आलोचना गरिरहे ।
रोबर्ट्सले आफ्नो प्रशिक्षणकालमा नेपालका अरु मैदानबाट पनि चित्त बुझाउन सकेनन् । पोखरा रंगशालामा नेपालले भुटानको सामना गर्नुअघि रोबर्ट्सले भनेका थिए, ‘यो मैदानमा क्रिस्टियानो रोनाल्डो र लियोनल मेसीले पनि खेल्न सक्दैनन् ।’
रोबर्ट्सले आलोचना गरेको पोखरा रंगशालाको मैदान हाल पुरानो स्थितिमा छैन । रंगशाला नयाँ बनाइँदा, मैदानको पनि स्तरोन्नति गरियो । दशरथ रंगशालाको मैदान चाहिँ उस्तै छ । भूकम्पले धराशायी बनाएको दशरथ रंगशालालाई रेट्रोफिट त गरियो, मैदान भने उस्तै छाडियो । दशरथ रंगशालाको मैदानको आलोचनाको सिलसिला रोकिनेवाला छैन । तर दुई उपाय अपनाए चाहिँ आलोचना रोक्न सकिन्छ । पहिलो, मैदानको पुनःनिर्माण । दोस्रो, दशरथ रंगशालामा खेल नै नखेलाउने ।
![](https://kheladi.com/uploads/media/2023/03/31/621231680253593.jpeg)
छैन दशरथ रंगशालाको विकल्प
नेपालको फुटबल लगभग केन्द्रिकृत छ । यसो किन भनिएको हो भने, राष्ट्रिय टिमका लगभग सबै खेल काठमाडौंमा हुन्छन् । सहिद स्मारक ‘ए’ डिभिजन लिग पनि उपत्यकामै हुने गरेको छ । लिग खेल्ने १४ क्लब नै यहीका छन् । दोस्रो श्रेणीको ‘बी’ डिभिजनका बहुमत क्लब पनि उपत्यकाकै छन् ।
‘ए’ डिभिजन खेलाउन घोषित मुख्य रंगशाला दशरथ रंगशाला नै हो । यसपालि च्यासल रंगशाला थपिएको छ । सिजन जारी छ, तर त्यहाँ निर्माण पूर्ण रुपमा सकिएको छैन । यद्यपि मैदान भने तयार छ । दक्षिण एसियाली खेलकुद (साग) लाई मध्यनजर गर्दै स्तरोन्नतति गरिएको च्यासलको मैदान अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको थियो ।
तर गत वर्षको बर्षे भेलले च्यासल मैदानको हरियोपना तहसनहस बनाइदियो । त्यसो हुँदाहुँदै पनि त्यहाँको मैदानमा घाँसको गुणस्तर दशरथ रंगशालाको भन्दा गतिलो छ । भलै मैदानको लम्बाइ र स्वरुपको आलोचना भने जारी छ ।
साँघुरो प्यारापिट, अपर्याप्त पार्किङ, कमजोर भौतिक पूर्वाधार लगायतका कारण च्यासल रंगशाला दशरथ रंगशालाको बलियो विकल्प बन्नसक्ने अवस्था छैन । एकैपटक चार-पाँच हजार दर्शक आए, च्यासल रंगशाला स्वतः अव्यवस्थित हुनेछ । कतिसम्म भने पर्याप्त शौचालय समेत छैन । न त पत्रकार सम्मेलनका लागि उपयुक्त हल कै व्यवस्था छ । निर्माण हुँदाहुँदै रोकिएको जस्तो देखिने च्यासल रंगशालामा छाना छैन । यसले गर्दा दर्शक घामपानी सहेरै फुटबल हेर्न बाध्य हुने स्थिति छ ।
एन्फा कम्प्लेक्समा पनि लिगका खेलहरु भइरहेका छन् । जहाँको मैदान कृत्रिम छ । कृत्रिम मैदानका आफ्नै समस्या हुन्छन् । कृत्रिम मैदानलाई लिएर फिफाले गुणस्तर मापदण्ड तय गरेको छ । मैदानलाई दुई समूहमा विभाजन गरिदिएको छ । पहिलो, फिफा क्वालिटी । दोस्रो, फिफा क्वालिटी प्रो ।
पहिलो समूहको मैदानमा सामुदायिक स्तर खेल खेलाउन सकिन्छ । अर्धव्यवसायिक प्रकृतिका प्रतियोगिता पनि सञ्चालन गरेर प्रति साता ४०-६० घण्टासम्म खेल खेलाउन सकिन्छ । प्रो क्वालिटीका कृत्रिम मैदानमा भने व्यवसायिक लिग खेलाइन्छ । यस्तो मैदानलाई अधिकतम २० घण्टा (प्रति साता) व्यस्त राख्न सकिन्छ ।
‘मेन्टेन’ गर्न सजिलो हुने भएकाले नेपाल जस्ता अर्धविकसित देशमा कृत्रिम मैदान अथवा आर्टिफिसियल टर्फ लोकप्रिय हुँदै गइरहेको छ । फिफाले अन्तर्राष्ट्रिय खेलका लागि कृत्रिम मैदानको प्रयोग गर्न दिने व्यवस्था छ । युरोपेली फुटबल महासंघ यूइएफएले पनि यसको प्रयोग रोकेको छैन । भलै च्याम्पियन्स लिग फाइनल भने यस्तो मैदानमा खेलाउन पाइँदैन ।
इङ्ल्यान्डको कुरा गर्ने हो भने, त्यहाँका व्यवसायिक लिगमा प्राकृतिक घाँस भएको मैदान अनिवार्य हो । युरोपका अन्य ठूला लिगमा पनि कृत्रिमभन्दा प्राकृतिक घाँस भएका मैदान नै रुचाइन्छ । कारण ? कृत्रिममा खेलाडी घाइते हुने सम्भावना बढी हुन्छ ।
![](https://kheladi.com/uploads/media/2023/03/31/877991680253594.jpeg)
विश्व फुटबल विस्तारै हाइब्रिड घाँस भएको मैदानतिर अघि बढिरहेको छ । यस्ता मैदानमा कृत्रिम घाँस र प्राकिृतिक घाँसको अनुपात मिलाएर प्रयोग गरिएको हुन्छ । इङ्लिस प्रिमियर लिगका सबै क्लबका मैदान हाइब्रिड घाँसयुक्त हुन् ।कतिसम्म छिमेकी भारतमा समेत यो प्रविधि आइसक्यो । फिफा अन्डर-१७ विश्वकपका लागि गोवास्ति फटोर्दा रंगशालामा हाइब्रिड घाँसयुक्त मैदान तयार पारिएको थियो । यसो गर्न करिब आठ करोड रुपैयाँ लागेको र यसको खर्च फिफाले बेहोरेको बताइएको छ । कतारमा भएको विश्वकपका लागि तयार पारिएका आठ रंगशालामध्ये सातको मैदान हाइब्रिड घाँसयुक्त थिए । हाइब्रिड घाँस भएको मैदान कम्तीमा आठ वर्ष केही नहुने र यसलाई मेन्टेन गर्न प्राकिृतिक घाँस भएको मैदानभन्दा फरक नहुने बताइन्छ ।
विश्व फुटलबमा छ्याप्तछ्याप्ती यस्ता प्रविधि नेपालमा भित्र्याउन सजिलो छैन । यसको मुख्य कारण, आर्थिक अड्चन हो । तर भएका प्राकृतिक मैदानलाई स्याहारसुसार गर्न ग्राहो छैन ।
दशरथ रंगशालाको भार
अब फेरि केन्द्रित होऔँ, दशरथ रंगशालामै । कुनैबेला अखिल नेपाल फुटबल संघ (एन्फा) का तत्कालिन उपाध्यक्ष ललितकृष्ण श्रेष्ठ सधैँ गुनासो गर्थे, ‘अन्तर्राष्ट्रिय रंगशालाको नाममा यही दशरथ रंगशाला छ । यसको मैदान हामी स्याहारर्छौँ । तर राखेप (राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्) भाडामा लगाइदिन्छ । कन्सर्ट गर्न दिन्छ । जसकारण मैदान बिग्रिन्छ ।’
एक दशकपछि पनि गुनासो उही, समस्या त्यही । गत माघमा एन्फाका महासचिव किरण राईले चिन्ता व्यक्त गरे, ‘लिग हुँदाहुँदै राखेपले दशरथ रंगशाला भाडामा लगाइदेला भन्ने चिन्ता छ ।’ राखेपले ठ्याक्कै त्यही गर्यो । लिगका लागि तयार पारिँदै गरेको रंगशालामा सांगितिक कार्यक्रम गरियो ।
रंगशालामा कन्सर्ट गर्ने अभ्यास विश्वव्यापी हो । तर यसको पनि समय हुन्छ । देशको खेलकुद नियमन र प्रवर्धन गर्न स्थापित संस्थाले सबैभन्दा लोकप्रिय खेलको सबैभन्दा ठूलो प्रतियोगिता हुनै लाग्दा रंगशाला किन भाडामा लगाउनु ?
एक त पहिले नै खराब मैदान, त्यसमाथि विद्यालयका स्पोर्ट्स विकदेखि कन्सर्टसम्म त्यही, दशरथ रंगशाला यस्ता भारले थिचिएको छ । लिग र अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल त छँदैछन् ।
शुक्रबार त्रिदेशीय कप सकियो । अब ओलिम्पिक अन्तगर्तको महिला फुटबल छनोट पनि दशरथ रंगशालामै हुनेछ । त्यो पनि लिगको बीचमा । आगामी चैत २२ र २५ गते नेपालले भियतनामको सामना गर्ने तालिका छ । दशरथ रंगशालाको मैदान बचाउन त्यसबीचमा लिगका खेल त्यहाँ गरिने छैन । पहिल्यै खराब स्थितिमा रहेको मैदानलाई बचाउँदै अन्तराष्ट्रिय खेल र लिग गराउने काम कम चुनौतिपूर्ण छैन ।
अभ्यास मैदानको पनि अभाव
नेपाली फुटबल विकासका लागि केही ठूला बाधकमध्ये एक रंगशालाको अभावलाई मानिन्छ । तर यसो भनिरहँदा प्रायको मस्तिष्कमा रंगशाला भनेको ढुक्कसँग बसेर खेल हेर्नमिल्ने प्याराफिट आउँछ । जबकि खेल्ने मैदान त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ ।
स्तरीय मैदान रंगशालामा मात्र होइन अभ्यासका लागि पनि बनाइनु जरुरी छ । नेपाली फुटबलमा ध्यान नपु¥याएका विषयमध्येको एक यो पनि हो । ‘ए’ डिभिजन लिगका १४ क्लबमध्ये अधिकांशको अभ्यास मैदान छैन । काठमाडौंमा उपलब्ध मैदान पनि संरक्षित छैनन् । नयाँ मैदान खोज्ने त परिपाटी नै छैन ।
न त एन्फा न त क्लब, मैदान खोजीमा कोही निस्किँदैनन् । क्लबहरुको रणनीति हो, भएका धुलाम्मै मैदानमै अभ्यास गर्ने । अनि बेलाबेलामा एन्फाको आलोचना गर्ने, अभ्यास मैदानको व्यवस्था गर्दिएन भनेर । जबकि काठमाडौं उपत्यकाका बाहिरी भागमा स्थानीय नगरपालिकासँग मिलेर पर्याप्त मैदानको व्यवस्था गर्न सकिन्छ ।
काठमाडौं उपत्यकाबाहिर भने पर्याप्त मैदान छन् । तीमध्ये कयौँ मैदान संरक्षित छन् । जस्तै विर्तामोडको डोमालाल राजवंशी मैदान ।
अन्त्यमा,
विश्वका प्राय राष्ट्रिय फुटबल टिमका ‘होम स्टेडियम’ हुन्छन् । नेपाली टिमको ‘होम स्टेडियम’ हालका लागि दशरथ रंगशाला नै हो । जो जीर्ण अवस्थामा छ । भूकम्पले आधा भत्काएका बेला, पूर्ण रुपमा नयाँ बनाउने विकल्प थियो । तर सजिलो विकल्प रोजियो, रेट्रो फिटिङको । नतिजा हाम्रो सामु छर्लङ छ, यो रंगशाला अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको भन्न लायक छैन ।
यस्तोमा राष्ट्रिय टिम खेल्ने नयाँ रंगशालाको आवश्यकता छ । अनि सँगसँगैको अर्को आवश्यकता हो, दशरथ रंगशालाको साँच्चैको पुनःनिर्माण । कम्तीमा रंगशालाको मैदान सजिलै स्तरोन्नति गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण विराटनगरको सहिद रंगशालामा प्रमाणित गरिएको छ । बिहीबार सकिएको विराट गोल्डकपका लागि यो रंगशालाको मैदानको स्तरोन्नति गरिएको हो । त्यो पनि एक महिनाभित्र ।
तर इच्छाशक्ति नभए, खेतजस्तो मैदानमा पनि गोल्डकप गराउन सकिन्छ भनेर खप्तड गोल्डकपले देखाइदिएको छ । धनगढी रंगशालामा बाँझो खेत जस्तो देखिने मैदानमा गोल्डकप जारी छ । सामाजिक सञ्जालमा प्रत्यक्ष प्रशारण भइरहको यो गोल्डकपको खेल हेर्दा आङ सिरिङ्ग हुनेगर्छ । यसको कारण हुन्, मैदानको बीच बीचमा देखिने सेता टाटा । जहाँ घाँसको एक त्यान्द्रो पनि देखिँदैन ।